Leven na de groei: de podcast over de nieuwe economie

De Staat heeft in toenemende mate de zorg voor sociale voorzieningen overgelaten aan de markt. Maar dat brengt lang niet altijd het gewenste effect.  Als de overheid niet levert en de markt faalt, hoe lossen we dat dan op? Pionier op het gebied van lokale coöperatieve initiatieven Jan Smelik laat zien hoe het anders kan.Door als lokale gemeenschap publieke voorzieningen te realiseren werken gemeenschappen aan meer ontmoeting, verbondenheid, lagere kosten en hogere kwaliteit van diensten, zoals bijvoorbeeld in de zorg.In deze podcast horen we concreet wat er al gebeurt en wat er zelf kunnen doen.De podcast van Jan Smelik, waarin hij 10 zorginitiatieven in Nederland bezoekt: https://vanzorgnaargewoonleven.nl/podcast/

Maak van 2026 het jaar van morele waakzaamheid! Het liefst zouden we het jaar hoopvol beginnen. Maar door toenemende ongelijkheid, ecologische ontwrichting en het verval van onze democratie klinkt dat naïef. Natuurlijk zijn dit complexe uitdagingen, maar het lijkt alsof veel politieke en zakelijke leiders niet eens de wíl hebben om sociale kwaden tegen te houden. Wat gebeurt hier?! Hoe moeten we het opkomende sociale kwaad duiden? En wat kunnen we praktisch doen om het tegen te gaan?Martin Luther King heeft als geen ander sociaal kwaad en tegenwerking ervaren en heeft zich er wijs en moedig tegen verzet. King laat zien dat het sociale kwaad dat we om ons heen zien niet los staat, maar in drie onderling verbonden vormen voortwoekert. Hij noemde dit the giant triplets: de drie sociale kwaden, namelijk materialisme, een politiek van onderdrukking en een ideologie die onrecht legitimeert. Maar: hij kwam ook met vier praktische lessen om sociaal kwaad te bestrijden, lessen die tegelijkertijd groot en fundamenteel zijn én geschikt voor iedereen om op te pakken. Laten we daarom van 2026 het jaar van morele waakzaamheid maken.1. Eerbied voor fundamentele waarden in EuropaEuropa heeft na de zwarte bladzijden van twee Wereldoorlogen en het kolonialisme de les geleerd dat sommige waarden heilig zijn. Dat maakt het tot op de dag van vandaag een groot voorrecht om in Europa te leven. Heilig wil zeggen 'apart gezet', met een bijzondere status. In Europa zijn bepaalde waarden apart gezet van de rest, om ze met extra zorg te kunnen eerbiedigen. Denk aan de menselijke waardigheid en de mensenrechten en burgerlijke grondrechten die daaruit voortvloeien. Of denk aan onze politieke vrijheid: ons gemeenschappelijke recht om samen, op democratische wijze onze gezamenlijke toekomst vorm te geven. De laatste tijd is er ook steeds meer eerbied ontstaan voor niet-menselijk leven. Zo is recent in EU-verband ecocide - grootschalige vernietiging van de natuur - strafbaar gesteld en is in VN-verband een nieuw mensenrecht erkend, namelijk het recht op een schone, gezonde en duurzame leefomgeving. Ook daarin heeft Europa een cruciale rol gespeeld.De Duitse arts, theoloog en filosoof Albert Schweitzer, die in 1952 de Nobelprijs voor de Vrede won, noemde de overkoepelende waarde: eerbied voor al het leven.Het eerbiedigen van deze fundamentele waarden is verankerd in allerlei instituties. Mensenrechten en burgerlijke grondrechten zijn verankerd in de rechtsstaat. Een vreedzame en rechtvaardige omgang met andere landen is vastgelegd in de internationale rechtsorde. En ook in de economie moeten fundamentele waarden worden geëerbiedigd. Zo moeten bedrijven de mensenrechten respecteren, een goed onderbouwd plan hebben om binnen afzienbare tijd klimaatneutraal te opereren, enzovoort.Deze instituties maken onze vrijheid mogelijk. Binnen dit raamwerk is er in Europa uitzonderlijk veel vrijheid om je eigen waarden na te streven - als burger, als bedrijf, of als maatschappelijke organisatie. We zijn hierbij niet naïef. Er zijn in deze gebroken wereld vele onvolmaaktheden, we maken als feilbare mensen continu fouten en we kunnen hard met elkaar van mening verschillen over de toepassing van onze persoonlijke waarden.De maatschappelijke organisatie die ik mede vertegenwoordig, Just Enough, ziet deze misstanden en stelt ze aan de kaak, soms op een confronterende manier. Bijvoorbeeld onrecht in productieketens en mateloos consumptiegedrag. Maar op basis van onze christelijk-humanistische ethiek willen we dit op een milde manier doen. Mild richting het verleden: blijf niet fouten uit het verleden nadragen, maar kijk naar de stappen die mensen nu bereid zijn zetten. Mild richting de persoon: benoem wat de impact is van schadelijk gedrag, en veroordeel niet de persoon. Mild richting de toekomst: verwacht niet dat een grote misstand morgen opgelost is, maar gun mensen de tijd om stap voor stap verbeteringen door te voeren. We noemen die houding ook wel liefde in waarheid: waarheid kan niet zonder liefde, en andersom.Deze combinatie van het eerbiedigen van fundamentele waarden en waarheid in liefde bij het nastreven daarvan, maakt in Europa échte vooruitgang mogelijk. Dat is vooruitgang in de doeleinden van het leven: vrijheid, vrede, rechtvaardigheid en naastenliefde.2. Sociaal kwaad staat nooit op zichzelfWat de échte vooruitgang in Europa betreft heb ik de laatste tijd steeds meer een unheimisch gevoel. Waarschijnlijk herken je dit gevoel. Laat ik het gevoel illustreren. In het dagelijks leven geef ik veel lezingen over leven van genoeg en postgroei, een economie van het genoeg, voor heel diverse groepen. Daarbij doe ik een beroep op het gevoel van mensen, bijvoorbeeld empathie met kwetsbare mensen en ander kwetsbaar leven. Ik doe een beroep op de rede, bijvoorbeeld dat er geen enkel wetenschappelijk bewijs is voor groene groei, terwijl er wél al vijftig jaar wetenschappelijke argumenten zijn gevonden voor postgroei. Ik doe een beroep op ethische principes, bijvoorbeeld de fundamentele waarde om al het leven te eerbiedigen, ook in ons economisch handelen. En ik doe een beroep op het verlangen van mensen naar échte, diepe en bestendige levensvreugde, die we niet bereiken met nóg meer productie en consumptie maar met meer verbinding, met elkaar, met de natuur en met onze diepere waarden.Maar ik kom erachter dat hoe compleet en appellerend ik mijn betoog ook maak - en ik houd mij aan alle belangrijke wetten van de retorica - ik steeds vaker stuit op weerstand en tegenstand. Dat gebeurt in allerlei vormen: van passiviteit en onverschilligheid tot dooddoeners en vergezochte bezwaren. Ik heb inmiddels geleerd dat een van de meest dubieuze vormen van weerstand een beroep op "realisme" is. Vaak uiten mensen hun weerstand heel slim, zo slim dat ik soms te weinig of te laat doorheb dat "het redelijke bezwaar" feitelijk bedoeld is om mijn boodschap te ondermijnen. Mij bekruipt het gevoel: een deel van deze weerstand heeft niet zozeer te maken met de boodschap of de boodschapper, maar met onwil bij de ontvanger. Ik veronderstel goede wil bij mensen - namelijk basaal eerbied voor fundamentele waarden en bereidheid om stappen in de goede richting te zetten - maar die veronderstelling klopt lang niet altijd. En ik vraag me af of mensen dat doorhebben van zichzelf (vaak niet, denk ik).Wat ik in het klein ervaar in mijn vele gesprekken met mensen, gebeurt in Europa en de wereld ook in het groot. Hoezeer er ook een beroep wordt gedaan op het gevoel, de rede en de ethiek van onze politieke en zakelijke leiders, ze lijken steeds vaker niet bereid te zijn om zich hard te maken voor een betere bescherming van fundamentele waarden. Vaak gebeurt dit onder het mom van "realisme". En dat terwijl er zóveel op het spel staat. Door de ecologische ontwrichting staat zelfs de toekomst van een groot deel van de mensheid en talloze andere levende wezens op het spel. Dat steeds meer zakelijke en politiek leiders geen beroep doen op het gevoel, de rede en de ethiek van anderen, bijvoorbeeld van hun medewerkers of hun kiezers, verraadt dat de goede wil ook bij henzelf gedeeltelijk of geheel ontbreekt.Het is cruciaal dat we de toename van onwil, soms zelfs kwade wil, doorgronden. Want alleen door te begrijpen wat hier gebeurt, kunnen we het effectief bestrijden. We kunnen hiervoor te rade gaan bij Martin Luther King. Na jaren vele lezingen te hebben gegeven en op de leiders van zijn land te hebben ingepraat, kwam hij medio 1967 tot de conclusie dat gematigde burgers en gematigde leiders onvoldoende goede wil hadden om de schrijnende wonden te helen die zwarte Amerikanen dagelijks werden toegebracht, waaronder de onderbetaling en mensonterende leefomstandigheden in getto’s. Hij begon de ...

Media, politiek, onderwijs: overal wordt hetzelfde dominante economische verhaal verteld. Maar wat als dat eenzijdige verhaal geen passend oplossingen heeft voor de problemen van deze tijd? Hoe maak je andere vormen van economisch denken bespreekbaar? Inzichtelijk? Hoe ga je de strijd aan met de status quo. Hoogleraar out-of-the-box-economics Irene van Staveren weet het. En doet het.In deze inspirerende podcast deelt ze economische inzichten die je bijna nooit hoort, maar tegelijkertijd onmisbaar zijn.Denk aan de financiële crises van 2007/2008. Wijlen de Engelse koningin Elizabeth ging vlak na het ontstaan van de financiële crises in 2007/2008 op bezoek bij het gerenommeerde London School of Economics en vroeg aan topeconomen hoe het toch mogelijk was dat niemand deze crisis zag aankomen? Waarom niemand hiervoor had gewaarschuwd? De economen kwamen niet verder dan een antwoord waarin ze stelden dan de crises veroorzaakt zijn door een schok. En een schok komt van buiten de economie en was daarmee voor hen niet te voorzien geweest. De rol van greed (hebzucht) werd in deze modellen niet meegenomen. Het is een veelzeggende illustratie van een van de blinde vlekken die aanwezig zijn in het hedendaagse dominante economische denken. Hoogleraar out-of-the-box-economics Irene van Staveren legt in deze podcast uit hoe zij tracht onze ogen hiervoor te openen. Of denk aan het mensbeeld van de homo economicus. Stel je loopt op een drukke straat, er rijden veel auto’s en je ziet iemand voor je struikelen. Zonder erover na te denken, intuïtief, sleur je diegene voor de auto’s vandaan. Volgens economen zouden we dat doen omdat we daarvoor een beloning verwachten. Ons handelen zou daarmee een calculerend handelen in plaats van intuïtief medemenselijk handelen zijn. Immers: al ons handelen komt volgens de heersende economische doctrine voort uit eigenbelang.Het is slechts één voorbeeld van verschillende dogma’s in het hedendaagse dominante economische denken die getuigen van een smal economisch maatschappelijk- en mensbeeld. Dit is niet altijd zo geweest. En hoeft ook niet zo te blijven als het aan Irene van Staveren ligt. In deze podcast legt ze uit hoe zij de strijd aan gaat met de status quo in het land der economen.

In ons nieuwe boek Continent van de Kwaliteit zetten we het denken over het succesvol runnen van een bedrijf op z'n kop: sturen op efficiëntie blijkt vaak totaal inefficiënt. Tegelijkertijd blijkt dat sturen op basis van wederkerigheid in de keten niet alleen een positievere sociale en ecologische impact oplevert, maar óók bedrijfseconomisch gezien op langere termijn beter rendeert. Hoe het zit met deze twee schijnbare tegenstellingen hoor je in deze aflevering van Leven na de groei. Uiteraard voorzien van concrete handvatten en leuke praktijkvoorbeelden.Én we vertellen je meer over ons nieuwe initiatief: de Club van Postgroei. Bronnen:Continent van de Kwaliteit, hoofdstuk 17 tot en met 21.WRR (2020), Arbeidsrelaties in beweging.Collins, J. & J.I. Porras (1994), Built to Last: Successful Habits of Visionary Companies.Simon, H. (2010), ‘Hidden Champions of the 21st Century: The Success Strategies of Unknown World Market Leaders’.Corporate Knights: het duurzame rendement van de groenste beursgenoteerde bedrijven ter wereld.Rohman, J. (2016), ‘The Business Case for a High-Trust Culture’.

Meer weten over de Club van Postgroei? Kijk op www.postgroei.nl/de-club-van-postgroei160 afleveringen maakte Marnix Kluiters al van de Ecosofie Podcast. Een breed scala aan gasten, op zoek naar het antwoord op de vraag: hoe streven we naar het goede leven binnen de ecologische grenzen van de planeet? De belangrijkste inzichten zet Marnix in deze podcast op een rij. Een van de belangrijkste: doorbreek de pluralistic ignorance. Stiekem zijn veel meer mensen in jouw omgeving, jouw werk het eens over de noodzaak om te werken aan een duurzame wereld. Maar we zijn geneigd de nadruk te leggen op de verschillen. We willen het eens worden over onze diepste waarden, terwijl vanuit verschillende waarden en achtergronden mensen prima bij dezelfde goede keuzes kunnen komen.Marnix' leven werd al vroeg op zijn kop gezet, door een oogziekte en een carrièredroom die in duigen viel. Op de skipiste vond hij een nieuwe bestemming. Allard en Marnix hebben het in deze aflevering over carrièrekeuzes, psychologische principes en hoe we Texas als voorbeeld kunnen nemen voor ons spreken over duurzaamheid.De Ecosofie-podcast vind je in je podcastapp en hier: https://ecosofie.net/

Ga mee op reis in een ongekende historische tour de force van Paul van de prehistorie, langs de oude Grieken, via de middeleeuwen, naar het heden. En we eindigen met een oproep tot een revolutie. Afgelopen woensdag was het zover: Het Feest van de Democratie. We mochten weer stemmen. Allemaal naar het stemhokje, een bolletje rood kleuren en samen bepalen wie de macht krijgt. Dat is toch de kern van het democratische proces? Ja en nee. Natuurlijk is het moment dat wij de Tweede Kamer kiezen een belangrijk moment in onze parlementaire democratie. Democratie is veel meer dan een systeem van de meeste stemmen gelden. Het gaat ook over de rechten van minderheden, over de rechtstaat. Maar meer nog dan de rechtstaat, wordt het onderliggende principe van de democratie vergeten. Het principe waar de democratie niet zonder kan. In deze aflevering van Leven na de Groei hebben we het over coöperatieve revoluties. De bronnen:David Graeber & David Wengrow, The Dawn of Everything (prehistorie)Marvin Chaney, Peasants, Prophets, and the Political Economy (Griekse en Joodse Oudheid)Henri Pirenne, Early Democracies in the Low Countries (Late Middeleeuwen)Alexis de Toqueville, Democracy in America (18e eeuws Amerika)Karl Polanyi, The Great Transformation (Industriële Revolutie in historisch perspectief)Continent van de Kwaliteit: over de actuele staat van de democratie in relatie tot grote sociaaleconomische trendsBas van Bavel, The Invisible Hand (overkoepelend economisch-historisch werk over de opkomst en ondergang van markteconomieën)

Ons duurzaamheidsdenken kan fundamenteel nadenken over de wereld in de weg staan, stelt Shivant Jhagroe. “Een betere wereld begint bij jezelf”. “Als nou iedereen zijn steentje bijdraagt, dan komen we er wel.” Dat klinkt positief en hoopvol. Het is per slot van rekening ons aller aarde, dus we moeten allemaal de schouders eronder zetten. Maar hoe eerlijk is dat?  In Nederland stoten de 10% rijkste huishoudens ongeveer drie à vier keer zoveel uit als de 10% huishoudens met het laagste inkomen. Hoezo moeten we allemaal een steentje bijdragen? Helemaal als we het mondiale perspectief erbij pakken. Het is het mondiale noorden aan wie we het overgrote deel van de klimaat- en milieuimpact te danken hebben. Dan is de rijkste 10 procent verantwoordelijk voor de helft van alle uitstoot.En wat te denken van de zogenaamde oplossingen voor onze problemen: waar landt de impact van – ik noem maar wat – het winnen van kostbare metalen voor batterijen? Niet in het mondiale noorden en al helemaal niet bij de eerdergenoemde rijkste 10 procent. We moeten dus veel fundamenteler nadenken. En praten over duurzaamheid kan ons afleiden van die fundamentele vragen. Shivant Jhagroe is Universitair Docent bestuurskunde aan de Universiteit van Leiden. Eind 2024 verscheen van zijn hand ‘Voorbij duurzaamheid – op weg naar een ecorechtvaardige samenleving’. Hij verdedigt stellingen die in deze podcast niet helemaal onbekend zijn en tegelijk zeer prikkelend zijn – ook voor doorgewinterde postgroeiers. Zo stelt hij dat we moeten stoppen met duurzaamheid, en moeten werken aan rechtvaardigheid; dat de energietransitie koloniaal is en dat duurzaamheidsdenken dat zich richt op elektrische auto’s en biobananen geen vooruitgang is.

Een feestelijke aflevering: Paul Schenderlings nieuwe boek Continent van de Kwaliteit is uit! Betere producten, betere banen, een betere kwaliteit van leven, een sterkere democratie en een einde aan de ecologische ontwrichting: gaat dat samen? In Europa, in onze tijd en in déze omstandigheden? Vergeet de memes die over Europa rond gaan, vergeet het sikkeneuren: in Continent van de kwaliteit laat Paul zien dat het kan. Als Europa radicaal kiest voor kwaliteit boven kwantiteit. In deze aflevering doet hij alvast het verhaal uit de doeken. Met heldere analyses en overtuigende voorbeelden toont hij dat een nieuwe én eigen koers mogelijk is. Hij schetst hoe Europa zijn sociale model kan vernieuwen, hoe eerlijke handelspolitiek en digitale dekolonisering onze veerkracht versterken en hoe de economie wél binnen de draagkracht van de aarde kan werken. Het boek biedt meer dan een analyse: het is een hoopvol en realistisch actieplan. Een uitnodiging om samen te werken aan een Europa dat sterker, eerlijker en toekomstbestendig is – hét continent van de kwaliteit.Koop het boek, maar vooral: kom naar de meet-ups door het hele land. Je vindt de data en locaties hier: https://www.botuitgevers.nl/nieuws/paul-schenderling-presenteert-continent-van-de-kwaliteit/ 

Tim Jackson, topeconoom en auteur van 'Prosperity Without Growth', bespreekt zijn visie op ecologische economie en postgroei. Hij deelt zijn persoonlijke reis naar ecologische economie, inclusief inzichten over de relatie tussen welzijn en groei. Jackson legt uit hoe consumentisme voortkomt uit immateriële behoeften en hoe culturele betekenisgeving kan veranderen. Hij pleit voor de 'Care Economy' als fundament van de economie en biedt praktische tips voor een zorgzame transitie. Zijn ideeën bieden hoop voor een duurzame toekomst!

Grote kans dat jouw telefoon een cameralens van Karl Zeiss heeft. Karl Zeiss is één van de eerste steward owned bedrijven ooit: bedrijven waar zeggenschap en recht op winst van elkaar gescheiden zijn. Aandeelhouders hebben recht op winst, stewards hebben zeggenschap en bepalen de koers van het bedrijf. Het grote voordeel: de missie van een bedrijf staat centraal.Je hoort er steeds meer over, ook omdat steward ownership duurzame bedrijfsvoering kan stimuleren. Expert Nina de Korte, co-auteur van het boek Toekomstbedrijven, verbonden aan de Haagse Hogeschool, spreker en adviseur, vertelt er alles over.Zie:- https://wearestewards.nl/bedrijven/- de podcast: https://wearestewards.nl/steward-stories/- https://esb.nu/amerikaanse-vermogensbeheerders-dwarsbomen-nederlands-klimaatbeleid/