De Nieuwe Wereld

Er wordt nogal eens verondersteld dat we in een amoreel tijdperk leven, waarin we ons zogenaamd niets gelegen laten aan hoe een ander zich gedraagt of wat hem of haar drijft zolang er geen extreme grenzen worden overtreden. Maar schijn bedriegt, zegt Hans Boutellier in zijn boek Het seculiere experiment. Hoewel we misschien wel zouden willen dat de moderne mens vrij is om het leven in te richten zoals die dat zelf wil blijkt de praktijk weerbarstiger. Onder andere door de versterkende invloed van sociale media wordt duidelijk dat we juist in een hypermoreel tijdperk leven. Wat de ander doet en denkt komt in onze tijd juist meer en meer onder het vergrootglas te liggen. Hoe zijn we in deze paradoxale situatie aanbeland? In dit gesprek met Ad Verbrugge gaat Hans Boutellier in op een typisch Nederlands bestuursideaal genaamd pragmacratie, en hoe dit naast allerlei positieve effecten ook de ideale voedingsbodem blijkt te zijn voor allerlei tegenstrijdige sociaalpolitieke spanningen in onze tijd.

Medeoprichter van Facebook Chris Hughes pleitte onlangs in The New York Times voor een inperking van de macht van Mark Zuckerberg en zijn platform. Naar eigen zeggen vielen hem de schellen van de ogen na het Cambridge Analytica-schandaal: hij begreep waartoe Facebook in staat is. De kritiek van Hughes staat niet op zichzelf. De laatste tijd wordt er veel geschreven over de invloed van het sociale media platform en gevolgen van digitalisering. Zo verscheen onlangs The Age of Surveillance Capitalism, het werk van Amerikaanse onderzoeker Shoshana Zuboff, die gedetailleerd blootlegt hoe het verdienmodel van de techreuzen in elkaar steekt en wat de consequenties zijn. Dichter bij huis schreef filosoof Hans Schnitzler in 2015 al het werk Het digitale proletariaat, waarin hij onder meer waarschuwt voor het ontstaan van nieuwe vormen van in- en uitsluiting door digitalisering. In dit gesprek verkent hij met David van Overbeek de culturele logica die schuilgaat achter ogenschijnlijk neutrale digitale ontwikkelingen en technologieën.

In dit gesprek bespreken Marcel Schmeier, leraar en onderwijsadviseur, en Ad Verbrugge de zin en onzin van onderwijsvernieuwingen. In het bijzonder richten ze zich op het zogenoemde ‘curriculum.nu’. Veel leraren zijn volgens Schmeier nog te weinig op de hoogte van deze aanstaande veranderingen. En dat terwijl er veel op het spel staat. Een belangrijke aanklacht zijn nieuwe vormen van kansenongelijkheid. Doordat de plannen zich minder richten op kennisoverdracht zijn er zorgen dat kinderen uit lager opgeleide gezinnen achterblijven in de klas. De leraar veronderstelt dan te snel dat kinderen bepaalde stof well zullen beheersen, wat verderop in het leerproces weer voor problemen zorgt. Tegelijk ziet Schmeier dat leraren zich meer en meer bewust zijn geworden van de bedreiging voor hun vak. Ze willen juist het eigenaarschap over hun vak terugnemen en laten steeds luider van zich horen. Is het genoeg om het tij te keren? 

Recentelijk presenteerde de commissie Van Rijn een kritisch rapport over de bekostiging van het hoger onderwijs. De analyse is helder: veel problemen binnen het hoger onderwijs worden veroorzaakt door intransparante bekostigingsstructuren, perverse prikkels en een doorgeslagen marktwerking. Volgens de commissie is de rek er uit en moet er nú iets gebeuren om de kwaliteit van het onderwijs op peil te houden. De kritische en urgente toon is bij veel docenten en onderwijsexperts in goede aarde gevallen. Echter, niet iedereen vindt dat de aanbevelingen van de oud staatssecretaris ver genoeg gaan. Ad Verbrugge, filosoof en voorzitter van Beter Onderwijs Nederland, vertelt in dit gesprek bij Voor de Ommekeer dat het rapport nog te veel blijft hangen in technocratische oplossingen, en daarmee voorbij gaat aan wat écht ontbreekt: een integrale visie op het doel van het onderwijs in Nederland. Zonder een duidelijk beeld hiervan kunnen problemen voortkomend uit bijvoorbeeld verengelsing en internationalisering niet goed worden aangepakt. David van Overbeek voelt hem aan de tand. 

Welke kant gaat Europa op? Een vraag die met de aankomende verkiezingen niet meer weg te denken is. Gaat Europa meer richting verdere integratie of juist richting verdere bekrachtiging van de soevereiniteit van haar natiestaten? Paul Brill spreekt in dit verband over een spagaat waarin Europa zich bevindt: Aan de ene kant moet het een verenigd blok vormen om krachtig op te kunnen treden op het wereldtoneel en aan de andere kant zijn de Europese landen ook zeer gehecht aan hun soevereiniteit. “Een Verenigde Staten van Europa gaat er in geen honderd jaar komen”, zegt Paul Brill in dat verband bij Voor de Ommekeer. De toekomst van Europa ligt volgens Brill daarom toch bij leiders die binnen deze spagaat kunnen opereren en zich niet laten verleiden door grote idealistische vergezichten. Hij noemt ze “overtuigende fixers”, en denkt daarbij aan politici als Macron, Rutte of Hoekstra. In dit gesprek met Paul van Liempt legt hij uit welke vorm van politiek Europa zou moeten bedrijven om in de toekomst duurzaam om te kunnen gaan met bedreigingen uit Rusland en de teruglopende vanzelfsprekende bereidheid van Amerika om Europa te verdedigen.  

Hoe kan Europa zichzelf blijven in een veranderende wereld? Met opkomende machten als China en de afgenomen vanzelfsprekende militaire bescherming van Europa door de VS ontstaat de vraag hoe Europa zich staande gaat houden in de toekomst. Volgens René Cuperus is dit geopolitiek ontwaken binnen Europa achter de schermen al in volle gang maar zien we het nog te weinig in alledaags beleid. Een belangrijk thema waar het hoofd over wordt gebroken gaat over innovatie en economische groei, beiden zaken waar we in Europa te weinig van hebben volgens Cuperus. “Aan Nederlandse universiteiten wordt er wel veel aan gender studies gedaan, maar niet aan de bestudering van China.” En dat terwijl millennials in een wereld komen te leven waarin China een veel sterkere stempel gaat drukken op wereldwijd beleid. Een federaal Europa is geen oplossing, maar om te voorkomen dat Europa een soort groots openluchtmuseum wordt hebben we wel een nieuw soort politicus nodig. Hij of zij moet kritisch staan ten opzichte van de stem van het volk én tegelijk experts, technocraten en de ECB niet te veel naar de mond praten. Hoe dat eruit ziet vertelt hij in dit gesprek met Paul van Liempt.

Wat zijn de gevolgen voor de Europese financiële markten bij een harde Brexit? Harald Benink, hoogleraar Banking & Finance, geeft zijn visie op de toekomst van de euro. Volgens hem is het de vraag of we toe moeten naar een versnelde integratie van kapitaalmarkten. Dé blinde vlek voor Noord-Europese politici is namelijk de euro en de verschillende monetaire belangen die noordelijke en zuidelijke landen hebben. De tijd van de stok ligt in ieder geval achter ons als het aan Benink ligt. Noord-Europese politici zullen grote zuidelijke economieën als Frankrijk en Italië moeten verleiden om te innoveren, in plaats van af te straffen als ze het niet doen. Hoe dit in zijn werking gaat vertelt Benink in dit gesprek met Paul van Liempt.

Na China is Nederland de grootste exporteur van groenten en fruit ter wereld. Dat dit kan in een klein land komt mede door de zeer hoogwaardige groente- en fruitteeltindustrie. Toch schort er nog veel aan de wijze waarop Nederland en met name Europa omgaat met deze sector. Volgens Annemiek Verkamman heerst er ten eerste nog een geromantiseerd en achterhaald beeld over ‘natuurlijke groenten’, die gezonder zouden zijn dan haar genetisch gemodificeerde tegenhanger. Dit vertaalt zich weer in strenge bureaucratische regelgeving die de doorontwikkeling – binnen de sector ook wel aangeduid als veredeling – van groenten- en fruitsoorten in de weg zouden staan. Daar komt nog bij dat deze regelgeving in de praktijk er ook voor zorgen dat alleen voor grote bedrijven zoals Monsanto en Syngenta de mogelijkheid bestaat om winstgevend aan groenten te sleutelen. Voor MKB’ers zorgen de regels daarentegen voor te hoge kosten. Tegelijkertijd is er ook kritiek op genetische modificatie in zijn geheel. Zo worden er zorgen geuit dat de hele wereldvoedselproductie op termijn in handen komt te liggen van enkele grote spelers. Ook zouden eenmaal in de natuur verspreidde modificaties niet eenvoudig terug kunnen worden genomen, wat vragen oproept over onomkeerbare gevolgen. In dit gesprek voelt Paul van Liempt Verkamman aan de tand over deze prangende onderwerpen.

Volgens Pierre Capel is de invloed die gevoelens hebben op onze gezondheid nog te onderbelicht binnen de huidige denkkaders van gezondheidswetenschappen. Dat komt mede omdat wat de aard van gevoelens precies zijn berust op een aantal misverstanden. In zijn boek Het emotionele DNA breekt Capel een lans voor een groter bewustzijn over de rol die emoties spelen in de ontwikkeling van ziektes en ziektebeelden. Een meer holistische aanpak is wat hem betreft nodig willen we bijvoorbeeld beter begrijpen wat de invloed van stress, negatieve emoties en depressie is op het lichaam en algehele gezondheid. In dit gesprek met Marlies Dekkers doet hij uit de doeken hoe hij er naar kijkt.

Brexit is inmiddels verworden tot een waar high drama dat iedereen in zijn greep houdt. Ergens is het winst dat er massaal over Europese politiek wordt gepraat, maar Armin Cuijvers laat er desondanks geen misverstand over bestaan: Brexit is een zooitje en Theresa May heeft als politicus al dusdanig gefaald dat ze eigenlijk zou moeten aftreden. Het probleem is alleen dat niemand haar positie wil innemen voordat ze zelf de hele gifbeker heeft leeggedronken, waardoor uitstel dreigt. Na eerdere verwoede pogingen hebben de Britten nu tot 31 oktober de tijd om alsnog een akkoord te sluiten. Er bestaat echter een grote kans dat ook daarna de deadline nog zal worden opgeschoven, zegt Cuijvers. Volgens hem is het scenario van een harde Brexit zo desastreus dat het altijd rationeler is om meer tijd te geven. Hoe moeten we nu verder? Wat zijn de verschillende scenario’s? Wie moet de leiding nemen en waar halen we een grote nieuwe visie op Europa vandaan? In dit gesprek met Paul van Liempt vertelt Cuijvers uitgebreid over zijn kijk op de betekenis van Brexit voor het VK en de EU.